نظریه پردازی در دانشنامه یک الگوی جدید در کشور است

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به دنبال ارائه این الگوست که در عین اینکه دانشنامه می‌نویسد، به دنبال نظریه پردازی نیز باشد و تلفیقی از این دو را انجام دهد که هم فایده دانشنامه را داشته باشد و هم برای رشد و توسعه علم و نظریه‌پردازی مفید باشد. نکته اصلی که سبب می‌شود محققین خود را به این کار پرزحمت وادار کنند و مراکز به دنبال اجرای این سیاست پرهزینه باشند ارائه سیر تطور یک علم است که کتب اصلی و تک‌نگاری‌ها آنرا تأمین نمی‌کنند. هدف اصلی نگارش دانشنامه‌ها ارائه سیر تطور یک علم است در مقاله علمی پژوهشی یک مسئله بررسی می‌شود یعنی یک پرسش اصلی و چند پرسش فرعی دارد که آن نگاشته به دنبال پاسخ و حل آن پرسش و سؤال است و لذا مقاله مبتنی بر فرضیه شروع می‌شود و با اثبات یا رد فرضیه به پایان می‌رسد. اما در دانشنامه به دنبال حل یک مسأله نیستیم به دنبال ارائه تصویری روشن از سیر تطور و رشد و تکامل یک مسئله در تاریخ علم هستیم که این مسئله در ادبیات علمی موجود چگونه است؛ به طور مثال صد سال از آن می‌گذرد یا اینکه مسئله نوپیدایی است و مثلا بیست سال از آن میگذرد یا اینکه هزار سال است که اندیشمندان درگیر حل این مسأله هستند. در مقاله دانشنامه‌ای باید سیر مواجهه متفکران با مسئله ترسیم شود تمام نکات بعدی از متن همین یک سطر در می‌آید. علل و مبانی تطور را نیز باید گزارش کرد و اینکه چه مبانی درون‌علمی و برون‌علمی سبب شد که این تغییر رأی از قولی به قول دیگر ایجاد شود. مقالات علمی پژوهش به دنبال آن نیستند.این رسالت اصلی دانشنامه است. و اگر مقالات دانشنامه‌ای این نکات را تأمین نکند مقاله دانشنامه‌ای نیست.

مصدریابی آخرین کار علمی در یک مقاله دانشنامه‌ای است

وارسی منابع و مصدریابی برای اتقان کار تألیف و اطمینان مخاطبان از منابع و مطالب دانشنامه‌ها، پیش‌بینی شده است.تألیفات را می توان بر دو قسم فردی و جمعی تقسیم کرد، در تألیفات فردی همه مسئولیت‌ها به عهده شخص نگارنده است اما در تألیفات جمعی مانند دانشنامه ها، بعضا تا ۲۰۰نفر مسئول شکل و محتوای یک دانشنامه هستند.دانشنامه‌ها از تألیفات جمعی است که بررسی منابع استفاده شده، از مهمترین قطعه‌های پازل پیچیده هر دانشنامه است. اساسی‌ترین کار مصدریابی برگرداندن منابع و مصادر به منابع و مصادر اصلی است. دانشنامه‌ها کتاب مادر هستند و برای تدوین آن می‌بایست از منابع دست اول استفاده شود.در یک جلد دانشنامه ممکن است بیش از ۱۰۰۰ منبع استفاده شود، و تعدد مدخل‌ها و موضوعات دانشنامه‌های پژوهشگاه استفاده از منابع فراوانی را می‌طلبد که طبعا احتمال خطاهایی نیزداده می‌شود. تشخیص و اصلاح خطاها، بخشی از مسئولیت مصدریابی در دانشنامه‌هاست.یک دانشنامه نویس باید آموزش ببینند که از چه منابعی استفاده کنند. به طور مثال روایات را نباید از کتب تفسیری استفاده کرد و نمی‌بایست از نسخه‌های متعدد استفاده شود، و نیز اینکه سایت‌ها از آن جهت که ثبات ندارند نمی‌توانند منبع باشند.