دانشنامه فاطمی(س) مورد اطمینان و اعتماد همه مذاهب اسلامی خواهد بود.

دانشنامه فرهنگ فاطمی(س) مجموعه ای است علمی متشکل از دو بخش .

 در بخش اول محور تمام مقالات وجود مقدس و مطهر حضرت فاطمه زهرا(س) است و در بخش دوم نیز به جهت فرهنگ سازی و بسط معارف فاطمی(س) در حوزه زن وخانواده.

طبیعی است که حضرت زهرا(س) از موقعیت ویژه ای در بین معصومین(ع) برخوردارند و حسن ارادتی که همه شیعیان به ایشان دارند آنها را وا می دارد که از ژرفای وجود حضرت زهرا(س) و از آنچه که در این دریای متلاطم فضیلت ها وجود دارد بهره مند شوند. در طول تاریخ همیشه وجود ایشان مورد اهتمام پژوهندگان بوده و طبیعتاً تالیفات زیادی درباره حضرت هست اما همه این تالیفات جای یک تالیف همه جانبه را در میان خود خالی می دیدند. تالیف متقنی آن هم در شکل دانشنامه ای و دایره المعارفی احساس می شد که بتواند با توجه به نیازمندی های عصر حاضر و بخصوص با مساله تنوع مذاهب اسلامی و نگاه تقریبی به مذاهب مجموعه گرانسنگی تهیه شود که محل مطالعه پژوهندگان شیعه و سنی باشد.

بر همین اساس اصرار بر این بوده که به حسب لزوم از منابع دست اول شیعیان و آنچه که در کتاب های اهل سنت وجود دارد به عنوان مسائل مشترک فی مابین راجع به فضائل حضرت مورد استناد قرار گیرد. همین مطلب ضریب اطمینان و اعتماد را از سوی مذاهب اسلامی نسبت به این مهم بالا می برد. چه اینکه در بخش اهل سنت اطلاعات بسیار کمی از این یادگار حضرت رسول(ص)  دارند و متاسفانه گاهی شاهد هستیم که راجع به برخی بانوان حرم پیامبر(ص) کتاب های قطوری تالیف شده اما در مورد حضرت فاطمه (س ) گاهی از خلال کتاب های بزرگ و پر صفحه صفحات اندکی به حضرت اختصاص داده شده است. به هر حال یک کار دانشنامه ای بزرگ که بتواند مورد اعتماد و استناد علمای جهان اسلام قرار بگیرد، آغاز شد.

در بخش اول وسه جلد نخست، زندگی ،فضائل ، ابعاد مختلف سیره حضرت و حکمت فاطمی(س) به رشته تحریر درآمد و تلاش شد در مقالات یک نگاه حداکثری به تمام آنچه که از میراث حضرت در دست ما هست و قابل اعتماد و ذکر آن شایسته بوده، توجه کامل شود .از این رو به جرأت می توان گفت که این دانشنامه در بخش تبیین زندگانی وسیره حضرت حتما به فرازهای مختلف زندگی حضرت که مورد وثوق بوده پرداخته است.

در بخش دوم مجلدات چهار تا شش، مجموعه مقالاتی درباره دیدگاه های دینی پیرامون زن و خانواده در حدود ۵۰ مدخل تالیف شده ودیگاه اسلام در مسائل فوق ارائه شود. در این بخش سعی شده در هر موضوع از افراد شاخص مقالاتی گرفته شود. کار دانشنامه ای چون یک کار مجموعه ای است شاید بتوان گفت به ما کمک می کند تا به شیوه اجتهادی همه مسائل و اسناد و مدارک در یک موضوع را مورد نظر قرار دهیم و یک نگاه جامعی ازمداخل و موضوعات وهمچنین مطالبی که در هریک از آنها مطرح می شود ،به ما می دهد. 

روندتدوین دانشنامه در دو مرحله اساسی صورت گرفت البته نه به این معنا که مراحل متعددی فی ما بین نبوده است. 

مرحله اول که با شورای علمی کار خود را در سه گروه سیره  ،حکمت، و زن و خانواده  شروع کرد. کارگروه های تخصصی از افراد محقق و صاحب رای در این حوزه ها تشکیل شد. و پس از مدخل شناسی در جلسات متعدد ، سفارش مقالات به نویسندگان متخصص آغاز شد . در مرحله نخست، مقالات به طور تخصصی ودر قالب علمی  پژوهشی وگاه در حجم زیاد،و بدون استانداردهای مرسوم دانشنامه،  تالیف شدند. به طور طبیعی در این مرحله مقالات درگروه علمی وسپس شورای علمی دانشنامه به تصویب رسیدند. 

در مرحله دوم تدوین دانشنامه به خاطر تاسیس پژوهشکده دانشنامه نگاری وتغییراتی که در روند کار دانشنامه نگاری در پژوهشگاه صورت گرفت ، مقالات نگارش شده ، نیازمند به تغییرات جدی بودند. از این رو بخشی به نام واحد علمی ساختاری به دانشنامه نگاری ملحق شد. در این واحد سعی شد تا استانداردهای لازم در رابطه با دانشنامه نگاری دینی در مقالات رعایت شود. این مرحله دریک فرآیند بسیار طولانی، شامل تغییرات محتوایی وفنی بود.تمام مقالات در فرمت و شکل جدید ی از قالب گزارش علم و گزارش موضوع دانش، به قالب و لحن گزارشی وجامع ومستند تبدیل شد .در این راستا منابع هر مقاله در واحد مذکور ،افزون بر تلاشهای نویسندگان، دوباره بازتنظیم و غنی سازی شده و مقالات با زحمت زیاد ، تکمیل شدند. روشن است که کار بازبینی واستاندارسازی در صورت امکان با خود نویسنده و در بیشتر موارد که پژوهشگر به دلایلی فاصله گرفته بود، واحد علمی ساختاری و محققین مستقردر پژوهشکده دانشنامه نگاری،آن را انجام دادند .

شورای علمی دانشنامه با اعضای نسبتاً جدیدی تشکیل و کار بازبینی مقالات را بر اساس تحولاتی که تابع استانداردهای دانشنامه نگاری بود، آغاز کرد. در شورای جدید افرادی آشنا با مباحث حکمت ، تفسیر و قرآن، تاریخ ،حدیث شناسی ومسائل زنان ، گرد هم آمدند. مقاله های بازنویسی شده به شورای علمی، ارجاع و در شورا بررسی شده و گاهی برای رفع اشکالات متعددی به معاونت مربوطه و واحد علمی ساختاری ارجاع می شد. بنا بر این کار بسیار سنگین و پرتلاشی طی شد تا اینکه مقالات به وضع کنونی رسید. طبیعی است که برخی پژوهشگرانی که نگاه ایده پردازانه تری داشتند از تبدیل شدن مقاله خود به یک مقاله دانشنامه ای خلاصه، خرسند نباشند، اما به هر طریق این جریان خود جریان پرکار و پرتلاشی بود که انجام گرفت. 

در نهایت تدوین دانشنامه فاطمی (س) از نظر رده بندی علمی، در رده قابل قبولی صورت گرفت و کسانی که به این مقالات مراجعه می کنند با توجه به سطح ارجاعات موجود می توانند با ضریب اطمینان بالا، به مقالات استناد نمایند. همه این مسائل و رخدادها باعث شد که این پروژه عظیم زمانی طولانی به تعویق بیفتد، اما به یاری خداوند متعال و همکاری دوستان در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی وپژوهشکده دانشنامه نگاری امسال شاهد رونمایی از این اثر گرانسگ خواهیم بود.

 

این دانشنامه می‌تواند در پر کردن خلا موجود در زمینه فرهنگ فاطمی(س) موفق باشد

در ضرورت تالیف این دانشنامه، توجه به شخصیت جناب ایشان و جایگاه حضرت در هندسه معارف شیعی می باید مورد توجه قرار بگیرد. از منظر کلی حضرت زهرا(س) از سه جایگاه یا سه زاویه دید و منظر اعتقادی، تاریخی و جنسیتی، قابل بررسی و تحلیل هستند
حجت الاسلام و المسلمین سید کاظم طباطبایی عضو شورای علمی دانشنامه فاطمی(س) در گفت و گویی با روابط عمومی پژوهشگاه در ادامه مطلب فوق، افزود: از منظر اعتقادی اینکه حضرت زهراء(س) به عنوان یکی از چهارده معصومه(ع) و به عنوان حجت الهی، الگو و اسوه در نظام معرفتی شیعی جایگاه خاصی دارند که می بایست مورد توجه باشد، چراکه اگرچه منصب امامت را به عنوان یک منصب اجتماعی یا منصب ویژه در ارتباط با مردم دارا نیستند ولیکن از منظر حجیت و دارا بودن مقام عصمت همانند دیگر معصومین (ع) می باید نحوه عملکرد ایشان، کنش ها و واکنش ها و همینطور سخنان ایشان مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: از منظر تاریخی نیز حضرت جایگاه ویژه دارند از آن جهت که از حدود دوران آغازین اسلام و از بدو تولد ایشان در نظام فکری ما جای داشته و بویژه بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) در حوادث تاریخی بعد از ایشان نیز جایگاه ویژه تری دارند و این جایگاه ایشان را به عنوان محور تحلیل های تاریخی پس از پیامبر(س) قرار داده است. بعد از پیامبر جریان حاکم به شدت به دنبال یافتن مشروعیت برای خود بود، لکن نگاه و عملکرد حضرت زهرا(س) در تحلیل آن دوره هم برای مردمان آن زمان و هم برای مردمان پسین مورد توجه هست. منظر سوم که می توان به حضرت زهرا نگریست از منظر جنسیتی است چراکه در مجموعه چهارده معصوم(ع) تنها یک زن وجود دارد و آن وجود مبارک حضرت زهرا(س) است.
وی افزود: از منظر تفکری اینکه جنسیت، مانعی برای انسان کامل بودن نیست، اگر ما انسان کاملی همانند امیر المومنین(ع) داریم که الگو واسوه ماست که مراحل بالای تکامل، ترقی و انسانیت را طی کرده است، هم طراز و هم کفو ایشان حضرت زهرا(س) را داریم. بنا بر این آنچه مهم است اینکه انسان باید وظایف خود را شناخته و به وظایفش عمل کند اما جنسیت تنها محدوده وظایف را تعریف می کند نه اینکه انسان به جهت جنسیت مانعیتی از تکامل داشته باشد. الگو و اسوه بودن حضرت زهرا(س) برای همه مردمان فارق از جنسیت و بویژه برای زنان می تواند مورد توجه قرار بگیرد. همه اینها نشان می دهد که کاری شایسته در مورد وجود مبارک ایشان ضروری و لازم است.
حجت الاسلام و المسلمین طباطبایی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: ما از دوره کهن نگاشته های فراوانی در ارتباط با حضرت  زهرا(س) داشته ایم. اولین نگاشته ها در مورد حضرت مربوط به دوره امامت است که معمولاً به بیان روایاتی در خصوص شخصیت حضرت می پرداختند ولی در طول دوره این نگاشته ها دقیق تر، منضبط تر و شایسته تر شدند. الآن هم نگاشته های فراوانی وجود دارند، لکن نیاز به روزآمد ساختن معارف مرتبط با همه معصومین که در مرحله حاضر ما نگاهمان به حضرت زهرا(س) هست و ارائه نو و مطابق با فرهنگ زمانه از مجموعه سخنان و سیره حضرات معصومین (ع) در اینجا احساس می شد. 
وی افزود: بنا بر این اگرچه پیشینه نسبتاً غنی از نگاشته ها در ارتباط با حضرت وجود دارد ولی نیاز به یک تالیف منضبط، مهندسی شده و با رویکرد پژوهش گروهی و علمی در دوره معاصر احساس می شد. مجموعه کارهایی را که در دانشنامه فاطمی در ارتباط با نگارش مقالات انجام شد اینگونه می توان ارائه کرد که در ابتدا یک برنامه ریزی دقیق و مهندسی شده در سه بخش تاریخ، حکمت و مباحث مرتبط با زنان یا جنسیت و حقوق و جایگاه زنان در نظام فکری شیعه مطرح شد. در هر گروه مدخل های شایسته نگارش معلوم شد. سرفصل هایی برای همه این مداخل در کمیته های علمی مطرح شد. در هر کمیته در مرحله تعیین مدخل و سرفصل متخصصان آن حوزه حضور داشته و معمولاً مدخل های پیشنهادی به پژوهشگران همراه با سرفصل مناسب برای آن موضوع بود. نگارش مقالات توسط افراد متخصص در هر حوزه انجام شد. به حمدلله حوزه علمیه قم همراه با فرهیختگان غیر حوزوی، مجموعه نسبتاً خوب، شایسته و کاملی را تشکیل می دهند و این منبع عظیم در اختیار دانشنامه بود تا بتواند از وجود این افراد در حوزه های مختلف استفاده کند. نگارش مقالات نیز معمولاً توسط افراد شاخص در هر حوزه و حتی افراد شاخص در موضوع خاص انجام شده است. این مداخل و مقالات توسط افرادی که از حیث فرهیختگی در رتبه شاخصی قرار داشتند و افرادی دقیق و منطقی بودند، افرادی که تعادل و انضباط علمی ایشان مورد تایید بود ارزیابی شد. مجدداً ارزیابی ها به نویسنگان ارجاع شد و در نهایت مقالات شایسته و پخته ای پدید آمد که مجموعه این مقالات دانشنامه فاطمی را به یکی از منابع شایسته در حوزه فرهنگ فاطمی و فاطمی پژوهی تبدیل کرد.
عضو هیات علمی دانشنامه فاطمی(س) پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: این مجموعه مبتنی بر منابع متقن با بهره گیری از منطق فهم شایسته، دقیق و ارائه مناسب گردآوری شد. البته ارزش مجموعه موجود یک بار به صورت تک تک مقالات می باید مورد توجه قرار بگیرد که به اعتقاد ما مجموعه مطالب موجود در دانشنامه می تواند از منظر اعتبار علمی در رده بسیار بسیار خوب ارزیابی شده و از جهت جامعیت در مباحث تاریخی در مباحث حکمت نامه و در مباحث زنان به نحو شایسته ای همه موضوعات را پوشش داده و از منظر ارائه هم به گونه مقالات تخصصی در ابتدا نوشته شد. در مرحله آخر ساختار مقالات ابتدا به صورت مقالات تخصصی بود که با ساختار دانشنامه تفاوت داشت البته مزایای خود را نیز داشت. به هر حال این مجموعه شایسته ای بود که در کمیته ارشدی که بر تمامی کمیته ها نظر داشت مورد ارزیابی مجدد قرار گرفت. به نظر می رسد کمیته علمی که در آن افرادی مثل حضرت آیت الله استادی، جناب آقای رشاد، استاد پیشوایی و یوسفی غروی حضور داشتند مجموعه غنی را پدید آورده بود که این کارها به دقت مورد بررسی قرار می گرفت و کاستی های حتی جمله بندی آنها نیز اصلاح می شد.
حجت الاسلام و المسلمین سید کاظم طباطبایی در پایان سخنان خود گفت: در مرحله آخر تمامی مقالاتی که از چند فیلتر گذشته بودند و شایستگی علمی و بیانی آنها احراز شده بود به صورت دانشنامه ای درآمد و ساختار مقالات تخصصی با ساختار دانشنامه ای از این منظر متفاوت بود ولی در نهایت قرار شد مجموعه مقالات دانشنامه فاطمی به صورت دانشنامه ای ارائه شود. بنابراین یک کار بسیار گسترده از منظر ساختاری در مرحله آخر داشتیم که تمامی مقالات تخصصی پیشین با ساختار دانشامه ای جدید بازبینی شده و دوباره مورد ارزیابی و بررسی علمی قرار گرفت تا علاوه بر حفظ مزایای پیشین ساختار دانشنامه ای نیز داشته باشد. مجموعه حاضر مجموعه ایست مقبول، منطقی، جامع و در بردارنده موضوعات مرتبط با فرهنگ فاطمی(س) برای مخاطب نسل جدید. برای مخاطبینی که الآن امکان یا فرصت مطالعه نگاشته های علمی و گسترده پیشین را دارا نیست ولی نیاز به آن را احساس می کند. امید است که این مجموعه بتواند در پر کردن خلا موجود در زمینه فرهنگ فاطمی(س) موفق باشد.