پژوهشکده دانشنامه نگاری در یک نگاه

پژوهشکده دانشنامه نگاری در یک نگاه

http://www.jomhourieslami.com/1392/13920126/13920126_15_jomhori_islami_hozeh_0002.html

مقدمه
امروزه دانشنامه‌نویسی به‌عنوان قلّ? کار تحقیق و تألیف، از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ از این‌رو بی‌تردید، تقویت فرهنگ دانشنامه‌نویسی در مراکز علمی کشور ـ به ‏ویژه در حوزه علوم انسانی و معارف دینی ـ نقش بسزایی، در توسعه و تعمیق فرهنگ و اندیشه اسلامی و ملّی ایفا خواهد کرد.
بر این اساس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی که اهتمام بر تولید آثار متقن و ماندگار در قلمرو اندیشه اسلامی با رعایت موازین علمی و فنی تحقیق داشته است، ضمن درک این ضرورت با تاسیس “مرکز دانشنامه‌ها” از سال ۱۳۷۹ قدم در این عرصه خطیر نهاد. این مرکز، به اقتضاء اهمیت کار و حجم بالای فعالیت‏‌ها، در اواخر سال ۱۳۸۷ بازتعریف و به شکل پژوهشکده دانشنامه‏ نگاری ارتقاء و توسعه یافت.
پژوهشکده دانشنامه‏ نگاری با رسالت تألیف و تدوین دانشنامه‌های تخصصی دینی، در عرصه ملی و بین‌المللی، در قالب کلان طرح دانشنامه‏ نگاری دینی، تأسیس شده است. برخی سیاست‏‌های این پژوهشکده به شرح زیر است:
اهتمام به نوآوری و ابتکار در فن دانشنامه‌نگاری و ترویج مؤلفه‌ها و مختصات دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه، به عنوان محصولی پژوهشی؛ تلاش در جهت احراز جایگاه معتبر ملی و بین‌المللی در عرص? دانشنامه‌نگاری؛ اهتمام به تعامل علمی و فنی با دیگر مراکز دانشنامه‏ نویسی داخلی و خارجی.
این پژوهشکده شامل دو معاونت اصلی “امور فنی”و “خدمات علمی” است که به شکلی تعاملی، وظیفه خدمات‏ دهی به دانشنامه‏‌های در جریان و نظارت یا هدایت آنها را برعهده دارند.
هر دانشنامه نیز سازمان مستقلی دارد که متناسب با سه محور کاری: علمی، فنی و اجرایی آن شکل گرفته است.
هم‏چنین شوراهایی از جمله: شورای پژوهشکده، شورای علمی دانشنامه‏‌ها، شورای مدخل‌گزینی و… هر یک وظیفه نظارت، هدایت، تصمیم‏ سازی یا تصمیم‏ گیری پاره‏‌ای از امور را برعهده دارند.
طرح کلان دانشنامه‌نگاری دینی
اگرچه به‏ سختی می‏توان تعریفی یکسان، دقیق، جامع و مانع از دانشنامه که مورد اجماع همگان باشد، ارائه کرد و نمونه‌های متفاوتی نیز تحت این عنوان در بازار نشر موجود است؛ اما از منظر پژوهشگاه دانشنامه تخصّصی، تعلیمات‌نامه‏ای جامع است که در قلمرو یک دانش یا موضوعی کلان و به قلم جمعی از صاحب نظران آن حوزه، در بالاترین درجه اتقان علمی و استواری فنی، تألیف می‏یابد و علاوه بر داشتن محتوایی فخیم، مستند، منسجم، و نظام‏مند، حاوی تازه‌ترین دیدگاه‏‌ها و نظریه‌ها در حوزة موضوعی اثر تا زمان انتشار بوده و در ضمن رعایت ادبیات تخصصی موضوع، با قلمی موجز و مطابق نثر معیار نگارش می‌یابد. به بیانی دیگر، دانشنامه در عین کاربست اصول فنّی متعارف دانشنامه‌ای در صورت و محتوا، بر نقد، نوآوری و گره‏ گشایی در قلمرو دانش، مکتب‏ وارگی محتوا، و دارا بودن جهت‏‌گیری فکری در عین رعایت اصول علمی اهتمام دارد.
بنابراین از منظر پژوهشگاه، مقاله دانشنامه‌ای گرچه در ابتدا گزارشی حرفه‏ای و جامع از علم است، اما می‌تواند واجد وجه نوآوری باشد و دیدی جدید یا تحلیلی نو، نقد یا بیانی تازه از یک موضوع و مسئله را با لحاظ ضوابط علمی، خلق و ارائه نماید.
بر این اساس در دانشنامه‌های پژوهشگاه وجه نقد و نوآوری برجسته شده و دانشنامه‌نویسی یک اقدام پژوهشی تلقّی می‌شود، و رویکردهای راهبردی چون حرکت به سمت نوسازی و تولید مباحث جدید، تقلیدگریزی و عدم اتکاء به مشهورات و تحلیل‏‌های شایع، نگاه نیازسنجانه و توجّه خاص به مباحث معاصر و مسائل نوپدید که سیاقی کاربردی به فرآورده پژوهشی می‌دهد، از ویژگی‏‌های دانشنامه‏ نگاری در پژوهشگاه محسوب می‏شود.
هم‏چنین از آنجاکه دانشنامه ساختار موضوعی، به دلیل طرح موجزانه و مستقیم مباحث بایسته و پرهیز از پرداختن به مطالب غیرضروری، از قالب مطبوع‌تری به منظور ارائه تازه‌ترین دیدگاه‏‌ها برای بهره‌برداری محققان و اهل فن برخوردار است، دانشنامه‌های پژوهشگاه، شکلی ساختار موضوعی دارند.
طرح کلان دانشنامه‌نگاری دینی، به ‏عنوان برنامه اصلی پژوهشکده دانشنامه‏ نگاری با اهداف‏‌گذاری کوتاه و بلند مدت تدوین شده است. برخی اهداف این طرح از این قرار است:
تنسیق و ساماندهی مناسب معارف فکری و دینی با لحاظ نظرها و نیازهای نو؛ اهتمام به نوآوری و گره گشایی در قلمرو اندیشه‌دینی و نظامات اجتماعی؛ باز پژوهی و بازپیرایی آراء و اندیشه‌های دینی با توجه به نیازهای زمانه؛ توسعه و تعمیق فرهنگ و اندیشه ملی در رهگذر تولید منابع مرجع و ماندگار؛ تلاش برای ایجاد فرهنگ تألیف پژوهش‌های گروهی به منظور ارتقاء سطح کیفی پژوهش ‏ها.
برنامة دانشنامه‌نگاری دینی، با لحاظ اولویت‌های موضوعی و ظرفیت علمی موجود کشور، در چندین مرحله طراحی شده است:
دانشنامه امام علی(ع) به عنوان گام اول این طرح از ابتدای سال ۱۳۷۹ تا اواخر سال ۱۳۸۱ در کمتر از بیست ماه طراحی نگارش و به طبع رسید. در مرحله بعد، تألیف دو دانشنامه “قرآن شناسی ـ بخش برون قرآنی” و “فرهنگ فاطمی(س)” از سال ۱۳۸۲ آغاز شد. تألیف دانشنامه “قرآن شناسی ـ بخش درون قرآنی” از سال ۱۳۸۵ به‏ عنوان مرحله سوم این طرح، در دستور کار قرار گرفت. پدیدآوری دانشنامه “سیره نبوی(ص)”نیز به سفارش شورای عالی انقلاب فرهنگی، از ابتدای سال ۱۳۸۶ در شمار فعالیت‏‌های دانشنامه‏‌ای پژوهشگاه قرار گرفت. اینک هر یک از دانشنامه‌های فوق به صورت مختصر معرفی می‌گردد:
دانشنامه قرآن‌شناسی
دانشنام? قرآن‌شناسی، گسترده نگاشته‌ای است ساختار موضوعی، با حدود ۹۰۰ مدخل اصلی که در سه بخش عمده ۱٫ مباحث پیرامون قرآن‏ (علوم قرآنی) ۲٫ حکمت نظری (درون قرآنی) ۳٫ حکمت عملی (درون قرآنی)، با اهداف زیر تألیف می‌شود:
معرفی درست و دقیق قرآن کریم و تبیین متقن و مستند هویت و حقّانیت آن؛ تبیین بالندگی و کارایی تعالیم قرآن کریم؛ تحلیل روزآمد و نظام‌مند دیدگاه‏های قرآنی با لحاظ نظرات نوپدید و نیازهای معاصر؛ نقد آرای انحرافی و پاسخ به پرسش‌های اساسی و شبهات شایع در حوزه علوم قرآنی و معارف قرآن.
بخش اول، مباحث برون‌قرآنی است که به دو محور زیر تقسیم می‌شود: ۱- “منطق فهم قرآن”که به مبانی و روش‌شناسی درک کلام الهی و سنجش و آسیب‌شناسی معرفت تفسیری می‌پردازد. ۲- “قرآن‌شناخت” که به مباحث تاریخ قرآن و علوم قرآنی می‌پردازد.
بخش دوم، حکمت نظری، پیرامون معارف قرآنی در باب هست‌ها و نیست‌ها فعالیت خود را در قلمرو دانش‌های خاصّ درونِ قرآن از سوی جمعی از صاحبنظران دارای صلاحیت و متخصص در قالب هشت گروه علمی دنبال می‏کند. معرفت‏شناسی و فلسفه علم، فلسفه، عرفان، فلسفه دین، دین‏شناسی، کلام و مطالعات ادیان، برخی از حوزه‏های موضوعی این بخش است.
بخش سوم، حکمت عملی پیرامون معارف درون قرآن در باب بایدها و نبایدها در قلمرو دانش‌های خاص درون قرآن است که در قالب پانزده گروه علمی با حضور کارشناسان زبده و دانشوران متعهد حوزه‌های متفاوت علوم انسانی فعالیت می‏کند. اندیشه اجتماعی، مدیریت، سیاست، اقتصاد، فقه و حقوق، فقه عبادی، قرآن وشیعه، قرآن واهل بیت، تاریخ و اخلاق، بعضی از محورهای موضوعی این بخش است.
دانشنامه نبوی(ص)
گسترده نگاشته‎ای است نظام‌مند حاوی حدود هشتصد و پنجاه مدخل اصلی، که نظام‌های مطلوب رفتاری در حوزه‌های مختلف را با بهره‎گیری از سیره و سنت نبوی‌(ص) استخراج، تبیین و تحلیل می‌نماید. این دانشنامه که مقدمات آن از سال ۱۳۸۶ آغاز شد قصد دارد، با رویکردی راهبردی، افزون بر استفاده از یافته‌های علمی موجود، افق‏های نوین حوزه‏های دانش را نیز ـ به گونه‌ای که یافته‌های آنها بتواند در حل مسایل روز و نظام‌سازی در دنیای معاصر به کار رود ـ بگشاید.
نیاز به یک منبع جامع که تبیین‌کنندة نظام‌های مطلوب اسلامی در حوزه‌های مختلف رفتاری بوده و دارای ویژگی‌های زیر باشد، ضرورت تدوین این دانشنامه دانسته شده است: ۱- مستند به سیره و سنت نبوی باشد. ۲- قابل استفاده برای پیروان مذاهب مختلف اسلامی باشد. ۳- از یافته‌های دانش‌های جدید بهره گرفته باشد. ۴- متناسب با زبان علمی روز باشد. ۵- پاسخگوی شبهات موجود و ناظر به نیازهای فکری نوپدید باشد.
در این دانشنامه سیزده گروه علمی، ذیل نظارت شورای علمی دانشنامه در حوزه‌های متفاوت نظام‏های رفتاری و اخلاقی مشغول فعالیت هستند.
اهداف دانشنامه به دو دسته اصلی و فرعی قابل تقسیم است:
الف) اهداف اصلی: استخراج، تبیین و تحلیل نظام‌های رفتاری مطلوب از سیره و سنت نبوی؛ استخراج، تبیین و تحلیل روش‌های پیاده کردن نظام‌های مطلوب از سیره و سنت نبوی.
ب) اهداف فرعی: مطالعه و بررسی نظام‌های رفتاری تحقق یافته در جامعة اسلامی عصر پیامبر(ص)؛ تحلیل چگونگی نظام‌سازی و تبدیل نظام جاهلی به نظام دینی توسط پیامبر(ص).
موضوع دانشنامه
مطالع? نظام‎های رفتاری از دیدگاه پیامبر(ص) و موضوع نظام‎های رفتاری، نوع رفتارهاست. به‏ همین علّت، دانشنامه دارای دو بخش اساسی است:
بخش اول: کلیات؛ شامل: ۱- فلسفه سنت و سیره (چون چیستی سنت و سیره، روش کشف و تفسیر سنت و سیره، حجیت، منابع، تاریخ تحول سیره‌شناسی، مکاتب فکری راجع به موضوع و…). ۲- مباحث پیرامونی سنت و سیره (چون سیره و سنت شناسان، منابع سیره و سنت و…). ۳- فلسفه نظام‎های رفتاری.
بخش دوم: نظام‎های رفتاری؛ که مجموع آن برحسب ماهیت، هدف و ضمانت اجرای رفتار، به دو کلان‌نظام “حقوقی” و “اخلاقی” و به حسب موضوع رفتار، به نُه نظام رفتاری تقسیم می‌گردد، که این نظام‎های رفتاری عبارتند از: نظام‎های عبادی، تربیتی، قضایی، اجتماعی، سیاسی، جهادی و دفاعی، اقتصادی، مدیریتی، زیست محیطی، آموزشی و پژوهشی.
از آنجا که دانشنامه علاوه بر گزارش، به تحلیل و نظریه‌پردازی نیز می‌پردازد، مخاطبان نخست آن متخصّصان و آگاهان به مباحث حوزه‌های دانشی مطرح در دانشنامه و طراحان نظام‌های اجتماعی می‌باشند.
دانشنامه امام علی
دانشنامه امام علی (ع) در سال ۱۳۷۹ که از سوی مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) به نام سال امام علی(ع) نامیده شده بود و با پیشنهاد حکیم فرزانه حضرت آیت‌الله جوادی آملی (مدظله‌العالی) مبنی بر نگارش مجموعه‌ای با ۱۱۰ مقاله در شأن آن حضرت شروع شد و تا سال ۱۳۸۱ به اتمام رسید.
این دانشنامه از سه بخش اصلی تشکیل شده است: ۱- معرفی سیره و تاریخ زندگی حضرت در ۲ جلد؛ ۲- معرفی اندیشه‌های آن حضرت در زمینه‌های مختلف در ۹ جلد که این بخش برگرفته از کلمات مختلف آن حضرت و تحلیل و استنتاج از آنهاست؛ ۳- مرجع شناسی، بررسی و معرفی منابع اصیل و مورد استناد درباره حضرت و آثار برجای‌مانده از ایشان؛
دانشنامه دارای؛ ۱۰۴ مؤلف؛ ۱۱۰ مقاله در ۶ گروه حکمت و الهیات، حقوق، سیاست، اقتصاد، تاریخ و سیره و مرجع شناسی و در ۱۲ جلد می‌باشد که جمعاً حدود شش هزار صفحه می‌شود و مجموعه منابع مورد استناد فارسی، عربی و لاتین آن ۲۰۰۷ منبع می‌باشد.
دانشنامه فاطمی(س)
ضرورت
یکی از مؤثرترین شیوه‌های تربیت، ارائه الگوهای شایسته و تأکید بر پیروی از ایشان است. به فرموده قرآن، پیامبر اعظم(ص) اسوه حسنه همه خداباوران است (احزاب، ۲۱)؛ و فاطمه(س) استمرار اسوه حسنه است.
با توجه به لزوم اسوه‌پذیری از حضرت زهرا(س) و همچنین نبود کتاب مرجعی که بتواند در بحران فکری و فرهنگی عصر حاضر، در حوزه مطالعات زنان، به تبیین مبانی حقوق و حرمت زن در اسلام با ارائه الگوی عینی زن مسلمان بپردازد، تدوین دانشنامه فاطمی(س) در دستور کار قرار گرفت.
اهداف دانشنامه‌
در تألیف این دانشنامه، هدفهای ذیل در نظر بوده است: ۱- تبیین جامع و علمی تاریخ زندگانی و جایگاه الهی حضرت فاطمه(س)، به منظور رفع ابهامات و پاسخ‌گویی به شبهات کلامی و تاریخی و نیز روشنگری و تحلیل تحریفات و انحرافات؛ ۲- توصیف و تحلیل بینش، شخصیت و کنش (تعالیم، اخلاق و سیره) آن بزرگوار، به‌مثابه نمونه انسان کامل، به‌منظور ارائه الگوی عینی زن مسلمان؛ ۳- تبیین ماهیت، مرتبت و حرمت حقوق زن، مبانی و منزلت نهاد خانواده و حقوق و تکالیف زنان از منظر اسلام، به‌منظور روشنگری، رفع شبهات، و تحریف‌زدایی از این موضوعات؛ ۴- گزارش نظریه‌های معارض با اندیشه دینی و نگرشهای متحجرانه و متجددانه درباره زن و نهاد خانواده و نقد آنها.
برآیند دانشنامه
محصول تلاش جمعی همکاران دانشنامه، اثری است که سعی شده این ویژگی‌ها را داشته باشد:
۱- مرجعیت علمی: در مجموعه حاضر، ضمن اعتراف به اینکه آنچه انجام پذیرفته است، با شأن حضرت فاطمه(س) فاصله بسیار دارد، در حد امکان سعی شده است حاصل پژوهش، حاوی مهم‌ترین و تحلیلی‌ترین اطلاعات باشد و کم‌وبیش خواننده را از مراجعه به منابع دیگر ـ جز برای آگاهی از جزئیات و تفصیل بیشتر ـ بی‌نیاز سازد و نیز مرجعی برای اهل تحقیق باشد.
۲- ارائه الگوی زن مسلمان: هدف اساسی تولید این دانشنامه، آشنایی با آن حضرت(س) برای الگوگیری از رفتار و منش ایشان است؛ ازاین‌رو، افزون بر گزارش جامع از زندگی و منزلت ایشان، سیره ایشان در امور اخلاقی، عبادی، معنوی، همسرداری، خانه‌داری، تربیت فرزند و امور فرهنگی و اجتماعی و سیاسی، بررسی و هر کدام در مقاله‌ای مستقل تألیف شده است.
با رویکرد توصیفی و تحلیلی در نگارش مقالات، کوشیده شده به دور از احساسات و غلو یا انکار، آن حضرت(س) معرفی شود و ضمن بیان شخصیت و منزلت ملکوتی و مقام والای معنوی، تصویری روشن برای همگان ارائه گردد تا امکان الگوگیری از آن حضرت(س) فراهم آید.
۳- دفاع عالمانه از حقایق تاریخی: در این دانشنامه، با زبان و روش علمی و استناد به منابع معتبر شیعه و اهل‌سنّت، به دفاع از حقایق و رخدادهای تاریخی، همان‌گونه که بوده، پرداخته شده و از اظهارنظرهای غیر مستند و دخالت دادن احساسات، پرهیز گردیده است.
۴- فراهم ساختن امکان سنجش و قضاوت علمی: سعی شده است مقالات به گونه‌ای تألیف شوند که امکان سنجش علمی درباره چگونگی حوادث و نقل گزارشهای تاریخی و روایی، به وجود آید.
۵- ارائة منظومه معرفتی: در مقالات اندیشه‌ای و حِکَمی، سعی شده است یک دستگاه منسجم فکری و منظومه‌ای معرفتی، با محوریت رابطه انسان کامل با آفریدگار، ارائه گردد.
ساختار علمی دانشنامه‌
بر اساس اهداف فوق، مباحث این دانشنامه در ساختار علمی موضوعی در ۱۱۸ مدخل و در دو بخش کلان ترتیب یافت:
۱- زندگی، منزلت و سیره و آثار و معارف حضرت فاطمه(س)، که بخش اصلی را با ۶۹ مدخل در سه جلد تشکیل می‌دهد.
جلد اول: حوادث زندگی حضرت(س) از ولادت تا شهادت و همه اشخاص مرتبط با ایشان.
جلد دوم: اسماء و اوصاف، فضایل و ویژگیهای ممتاز شخصیت حضرت(س) ازعصمت وعلم و شفاعت و بررسی ابعاد مختلف سیره ایشان، جایگاه حضرت(س) نزد دیگران؛ کتاب‌شناسی حضرت(س)؛
جلدسوم: معارف فاطمی(س)، معرفی آثار برجای‌مانده از آن حضرت(س) از احادیث و خطبه‌ها و اشعار به عنوان منابع معارف فاطمی(س)؛ طرح و تحلیل اندیشه و تعالیم فکری ایشان درمباحث حکمی و معارف دینی؛
۲- بخش ملحقات: بخش ملحقات دانشنامه، این بخش نیز در دو محور مباحث فقهی و حقوقی و مباحث اجتماعی راجع به زن و خانواده در سه جلد و ۴۹ مقاله سامان یافته است.
جلد چهارم وپنجم و ششم: بر اساس این دو رویکرد حقوقی واجتماعی مباحثی مانند تبیین جایگاه زن؛ مبانی حرمت وحقوق زن؛ حقوق و تکالیف زن در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی و برخی از نظریه‌های معارض با اندیشه دینی و نقد آنها مطرح شده است.
دیگر طرح ‏های پژوهشکده
پژوهشکده دانشنامه نگاری در کنار دانشنامه‎های در حال تألیف، برنامه‎ها و طرح‏‌های دیگری را نیز در دست طراحی و اجرا دارد. “طراحی و تولید نسخ? نرم ‏افزاری دانشنامه امام علی (ع)”، “طراحی نرم‏ افزار جامع بانک اطلاعاتی و پروند? علمی”، “تألیف ویراست دوم دانشنامه امام علی (ع)”، “ترجمه فرهنگی دانشنامه‌های پژوهشکده دانشنامه‌نگاری”، “طرح ترجمه و نقد دائره‌ًْ‎المعارف قرآن لیدن”، “سلسله بررسی و نقد دانشنامه‎ها و دائرهًْ‌‎المعارف‎های معاصر” و انتشار گاهنام? “دانشنامه” برخی از این طرح‏هاست.
همچنین این پژوهشکده دارای پایگاه اطلاع رسانی بوده و در موضوعات متنوع از جمله پیرامون دانشنامه نویسی اطلاع رسانی می‌کند.
* پژوهشکده دانشنامه‏ نگاری با رسالت تألیف و تدوین دانشنامه‌های تخصصی دینی، در عرصه ملی و بین‌المللی، در قالب کلان طرح دانشنامه‏ نگاری دینی، تأسیس شده است
* دانشنامه تخصّصی، تعلیمات‌نامه‏ای جامع است که در قلمرو یک دانش یا موضوعی کلان و به قلم جمعی از صاحب نظران آن حوزه، در بالاترین درجه اتقان علمی و استواری فنی، تألیف می‏یابد
* دانشنامه “امام علی(ع)”، دانشنامه “قرآن شناسی ـ بخش برون قرآنی”، “فرهنگ فاطمی(س)”، دانشنامه “قرآن شناسی ـ بخش درون قرآنی” و دانشنامه “سیره نبوی(ص)”در شمار فعالیت‏‌های دانشنامه‏‌ای این پژوهشکده قرار دارد